نسخه چاپي 

نقش علوم مهندسی در مدیریت شهری

گفت و گوی مهندس شهریار آل شیخ معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد با ماهنامه امواج برتر

نیازهای جامعه شهری با افزایش جمعیت و ورود فناوری‌های مختلف به حوزه زندگی بشر دگرگونی بسیاری را تجربه نموده است. بسیاری از فناوری‌ها که برای ایجاد رفاه بیشتر به زندگی انسان وارد شده‌اند، چالش‌هایی را با خود به حوزه‌ی زندگی اجتماعی وارد نموده‌اند. آلودگی‌، ترافیک، کمبود منابع آب و انرژی و زیرساخت‌های ارتباطی امروز دغدغه جدایی‌ناپذیر بسیاری از کلان‌شهرها در سراسر دنیا شده‌اند. هدایت جمعیت عظیم شهری نیازمند زیرساخت‌ها و تدبیرهای هوشمندانه‌ای است که بدون آن‌ها زندگی در شهرها ناممکن است و اندکی غفلت از آن‌ها شهر و شهرنشینی را با بحران و مخاطره همراه می‌نماید. مدیریت شهری در شرایط کنونی و درهم تنیدگی فناوری‌های مختلف٬ کاری بس دشوار است. فناوری‌ها مانند تیغه‌ای دولبه گاهی موجب رفاه و گاهی موجب فروپاشی و درهم ریختگی جامعه می‌شوند و سازه‌های مهندسی که قرار است در جهت آسایش و زندگی بهتر به‌کار گرفته شوند، بلای جان انسان‌ها می‌شوند. جامعه‌ی مهندسی که نخستین متهم چالش‌های شهری است باید در مدیریت شهری برای رفع چالش‌های خودساخته تدبیری بیاندیشد تا شهرها هم‌چنان زیست‌پذیر باقی بمانند. مهندس شهریار آل شیخ دانش‌آموخته مهندسی صنایع دانشکده مهندسی دانشگاه فردوسی مشهد و کارشناسی ارشد مدیریت پروژه که در حال حاضر معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد است، در مورد نقش علوم مهندسی در مدیریت شهری و برنامه‌های کلان‌شهر مشهد در زمینه‌های مختلف آب، انرژی، حمل و نقل و مسایل زیست محیطی با بخش خبری نشریه امواج برتر گفت‌وگویی انجام داده است، آن‌چه در ادامه خواهید خواند برگرفته از این گفت و گو است.

نیازهای شهری در گذر زمان

شهرها متناسب با شرایط مختلف جمعیتی، جغرافیایی و از همه مهم‌تر زمانی، نیازمندی‌های در حال تغییری دارند. نیازهایی که باید توسط متخصصان هر حوزه‌ای شناسایی و برطرف شوند. اما از دیدگاه علوم مهندسی شهر دارای چه شاخصه‌‌ها و نیازمندی‌هایی است و نقش مهندسان در این زمینه چیست؟ معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد در بیان نیازمندی‌های شهری می‌گوید: «یک باور عمومی این است که شهر توسط شهرسازها اداره می‌شود. گرایش شهرسازی که رشته‌ای جدید در کشور به حساب می‌آید یک گرایش بین‌رشته‌ای است که بخشی از آن مربوط به حوزه‌های معماری و بخشی به رشته‌های جامعه‌شناسی و اجتماعی مربوط می‌شود. شهر یک پدیده چند بعدی است و ابعاد اداره شهر، هم بعد اجتماعی و فرهنگی و هم بعد مهندسی و فنی دارد و هم دارای ابعاد دیگری است. بحث‌هایی از منظر زیست محیطی و مسایل متنوع دیگر هم مطرح می‌شود.

شهرهایی پایدار هستند که هم بر اساس الگوهای زیست‌پذیری، زیست‌پذیر باشند و هم پایه‌های درآمدی و اقتصادی پایداری داشته باشند. شهری که گردش اقتصادی مثبت نداشته باشد و از شرایط اقتصادی خوبی برخوردار نباشد و زندگی در آن مطلوب نباشد، نمی‌تواند به زیست‌پذیری برسد و از پایه دچار فروپاشی می‌شود. بنابراین تمام اجزای شهر اعم از اقتصاد و بحث فنی و فرهنگی و اجتماعی مهم و بی‌شک بر یکدیگر تاثیرگذار هستند. اگر مسایل فرهنگی اجتماعی در نظر گرفته نشود، ابعاد مهندسی و اقتصادی به‌هیچ عنوان نمی‌توانند توسعه جدی داشته باشند و این توسعه پایدار نخواهد بود. بر این اساس می‌توان گفت مهندسان در مدیریت شهری نقش دارند، اما نقش اجزای دیگر هم پررنگ است.

در یک نگاه کلی اجزای مهندسی که در حوزه شهری و مدیریت شهری نقش دارند بحث عمران و سازه و پایداری بنا و ساختمان‌ها است، در یک مقطع زمانی جنبه‌های ترافیکی و بحث‌های مربوط به مهندسی‌های کشاورزی، گیاهان و فضای سبز یک وجه بسیار جدی بود. اما در حال حاضر بحث ارتباطات و زیرساخت‌های ارتباطی در شهرها بسیار اهمیت پیدا کرده و توسعه‌ی زیرساخت‌های ارتباطی موضوع جدی شهرها شده است. اگر بخواهیم به شهرها از دیدگاه نسل‌بندی نگاه کنیم، در دوره‌ای برای موضوع سازه، دغدغه‌های جدی وجود داشت و موضوع ارتباط فیزیکی بین سازه‌ها، حمل و نقل و خیابان‌ها، پل‌ها و انبوه‌برها به‌صورت جدی مطرح بودند اما در حال حاضر موضوع مهم شهرها، شبکه‌های ارتباطی است و شبکه‌های مخابراتی یک بخش اصلی این قضیه هستند و ارتباط انسان‌ها هم در حال حاضر در فضای مجازی بیشتر از فضای حقیقی و فیزیکی است. شاید اشخاص در یک مجتمع بزرگ آپارتمانی همسایه‌های خود را نشناسند اما از طریق شبکه‌های اجتماعی و مجازی با همان همسایه ارتباط داشته باشند. فضای ارتباطات، فضای ارتباط انسان‌ها است و این ارتباط مانند گذشته بین افراد یک محله نیست و این نوع ارتباط که تعریفی از جامعه‌ی اطلاعاتی است سبب شکل‌گیری نسل جدیدی از جوامع با این فضا شده است که متکی به مکان خاصی نیست و حوزه‌ی مهندسی را در حوزه‌های دیگر پیش برده است. مهندسی ارتباطات، مهندسی کامپیوتر و بخش‌های دیگر در حوزه شهر و مدیریت شهری، نسبت به گذشته اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرده است و بدون آن‌ها کار مدیریت شهری بسیار سخت و پیچیده و شاید ناممکن می‌شود.

مدیریت منابع آب

در پهنه‌ی جغرافیایی ایران، اقلیم‌های متفاوتی را شاهد هستیم اما اقلیم خشک بر دیگر شرایط غالب است. میزان اندک بارندگی‌ها در سال‌های اخیر و پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی ناشی از استفاده‌ی نادرست از منابع آب زیرزمینی نگرانی‌هایی را برای تامین آب مورد نیاز در بسیاری از شهرها از جمله کلان‌شهر مشهد به‌وجود آورده است. اگر چه این موضوع به‌صورت مستقیم در شمار وظایف مدیرت شهری و شهرداری‌ها نیست اما استفاده صحیح از منابع آب اکنون به یک وظیفه‌ی ملی تبدیل شده است. مهندس آل شیخ به بیان برنامه‌های شهرداری مشهد در زمینه‌ی استفاده بهینه از منابع آب می‌پردازد: «چند چالش بزرگ آینده شهر مشهد را تهدید می‌‌کند. یکی چالش منابع آب است. در کل دشت مشهد نزدیک به 4 تا 4.5 درصد منابع آب در شهر مصرف می‌شود و از این میزان کم‌تر از نیم درصد صرف تمام فضای سبز شهری می‌شود که همه‌ی اجزای پارک‌ها، فضای سبز و کمربند سبز که بحث مهمی است را در بر می‌گیرد. عمده‌ی مدیریت منابع آب باید در خصوص کشت و کشت‌های صیفی‌جات و چغندر انجام ‌شود که آب معادل بسیار بالایی دارند و با روش‌های فعلی کشت و آبیاری مسایل جدی‌تری از کل مصرف آب شهری را در دشت مشهد ایجاد می‌کنند. توجه به این نکته مهم است که منابع آب به علت تغییرات اقلیمی کار را دشوار کرده و باید برای مدیریت آن کارهای خیلی جدی انجام داد که در گذشته جز وظایف مدیریت شهری نبوده و گرچه هنوز هم به طور قانونی جزو وظایف مدیریت شهری نیست اما امروزه مدیریت شهری در آن ورود می‌کند. جداسازی آب شرب از آب خام و آبیاری فضای سبز شهری با استفاده از منابع آبی بازیافتی از شبکه‌ی فاضلاب نمونه‌هایی از این دست هستند. برای آبیاری فضای سبز مشهد ، هرگز از آب شهری استفاده نشده است و تا پایان سال 1400 وابستگی آبیاری فضای سبز به آب چاه‌های شهری هم از بین خواهد رفت اگر چه در حال حاضر هم بسیار کاهش یافته است.»

پساب‌ها و نحوه‌ی استفاده از فاضلاب و آب‌های آلوده نیز از جمله دغدغه‌هایی است که علاوه بر مخاطرات زیست محیطی به دلیل استفاده غیرمجاز از آن‌ها در آبیاری و کشت محصولات کشاورزی تاثیر مستقیم بر سلامت شهروندان می‌گذارد. در منطقه‌ی کشف‌رود مشهد محصولاتی کشت می‌شود که در شهر مصرف می‌شود و به دلیل آلاینده‌هایی که در آب وجود دارد هم باعث آلوده شدن خاک منطقه شده است و هم سلامتی شهروندان را به‌مخاطره انداخته است. شهریان آل شیخ می‌گوید به همین دلیل است که مدیریت شهری به این مقوله ورود پیدا کرده است و در مجموعه‌ای به‌طول 80 کیلومتر هم به ایجاد تصفیه‌خانه‌های زیادی که نیاز است کمک می‌کند و هم شبکه‌ی آب را مجدد مهندسی می‌کند و هم الگوی کشت و محیط را تغییر می‌دهد. بر این اساس با همکاری نهادهای دیگر مانند جهاد کشاورزی قرار است در یک بازه‌ی دو ساله در این منطقه اصلاح کلی در زمینه‌ی آب صورت گیرد. هم‌چنین بحث دیگری در قالب معین اقتصادی در کل دشت مشهد در حال انجام است تا بر روی موضوع کشت و مدیریت منابع آب کار شود.

حمل و نقل، انرژی پاک و محیط زیست

اگر موضوعی مانند آب و مدیریت منابع آب به‌طور مستقیم در حوزه‌ی وظایف شهری قرار ندارد اما حوزه‌ی ترافیک و حمل و نقل درون‌شهری به‌طور کامل در چارچوب وظایف مدیریت شهری است. شهرها با گسترش خود حاشیه‌ها را بلعیده‌اند و بسیاری از نقاط پیرامونی سال‌های گذشته اکنون در مرکز شهرها قرار گرفته‌اند بنابراین حمل و نقل از یک سو چالش‌های خاص خودش را در بحث آمد و شد شهروندان پیش‌ روی شهرنشینی قرار داده است و از سوی دیگر بحث آلاینده‌های هوا را به‌عنوان مهم‌ترین مشکل شهرهای بزرگ مطرح ساخته است. آلاینده‌هایی که اکنون از وضعیت بحران عبور کرده‌اند، زندگی شهروندان را هدف قرار داده‌اند، کلان‌شهرها را در وضعیت هشدار قرار داده‌اند و به تعطیلی کشانده‌اند. بسیاری از گذرگاه‌های شهری از هیچ استانداردی برخوردار نیستند و در واقع برنامه‌ای برای ایجاد آن‌ها بر اساس نیازهای شهری وجود نداشته است به‌ویژه در بخش‌هایی که بعدها پیوست شهرها شده‌اند حتی از هندسه لازم برای یک گذرگاه برخوردار نیستند. معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد با بیان این که در موضوع آلاینده‌های هوا مطالعه‌ای در حال انجام است تا به‌طور دقیق میزان تاثیر آلاینده‌های مختلف مشخص شود و بر اساس آن مدیریت موضوع به‌صورت هدفمند انجام شود، در ادامه می‌گوید به طور حتم بخشی از آلاینده‌ها مربوط به آثار متفاوت خودروهای سبک و سنگین و موتوسیکلت‌ها است.

مهندس آل شیخ برای مقابله با آلاینده‌ها و اصلاح ساختار حمل و نقل به الگوهایی اشاره دارد که برای تشویق به حرکت‌های سبز در حال انجام است. به گفته‌ی وی در مشهد محدودیت‌های اقلیمی از نظر سرد و گرم شدن شدید هوا وجود دارد و چون در شمار کلان‌شهرها قرار دارد برای استفاده از دوچرخه محدودیت‌هایی وجود دارد که شخص نمی‌تواند بخشی از یک شهر با 40 تا 45 کیلومتر طول را رکاب بزند، بنابراین باید از روش‌های اتصال این الگو به الگوهای حمل و نقل انبوه استفاده شود تا فاصله‌ی بین ایستگاه‌های مختلف مترو و اتوبوس با دوچرخه طی شود و به‌عنوان یک مدل مکمل حمل و نقل دورن شهری مورد استفاده قرار گیرد. این قالب‌ها نیازمند به طراحی شهری متناسب با آن هستند تا مسیرهای آمد و شد دوچرخه نه به شکل تفریحی کنونی، که به‌صورت کامل‌تر طراحی شوند. معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد در توضیح وضعیت کنونی و برنامه‌های آینده حمل و نقل در کلان‌شهر مشهد بیان می‌کند که: «در حوزه حمل و نقل عمومی انبوه خط یک و دو مترو در حال فعالیت و خط 3 در حال انجام پروژه است و عملیات اجرایی خط 4 هم به زودی آغاز خواهد شد که روش‌های حمل و نقل پاک به‌شمار می‌روند و می‌توانند در زمینه کاهش آلایندگی و طول مدت سفر درون شهری موثر باشند. مطالعاتی در زمینه گسترش خطوط بی‌آر‌تی و خطوط برقی در حال انجام است و استفاده از خودروهای برقی با قرارداد تجاری‌سازی تاکسی‌های برقی توسط یکی از شرکت‌های داخل در دستور کار قرار دارد که مورد حمایت معاونت علمی ریاست جمهوری هم قرار گرفته است.» مهندس آل شیخ ایستگاه‌های شارژ را موضوع اصلی استفاده از خودروهای برقی، و مکانیزم تبدیل خودروهای فعلی به خودروهای برقی که دارای آلایندگی کمتری هستد را موضوع مهمی می‌داند که باید مورد توجه قرار گیرند. اما در زمینه تامین انرژی الکتریکی مورد نیاز می‌گوید: « خوشبختانه در شبکه‌ی برق خراسان تولید انرژی الکتریکی در شرایط خوبی قرار دارد و بیش از نیاز مصرف، ظرفیت تولید ایجاد شده است که می‌توان در خودروهای برقی از آن استفاده کرد.»

وقتی بحث آلایندهای هوا و استفاده از خودروهای برقی باشد، به‌طور حتم توجه به انرژی‌های پاک و استفاده از ظرفیت‌های شهری برای تولید این انرژی‌ها هم مطرح می‌شود. استفاده از روش‌های تولید انرژی پاک در شهرهای توسعه یافته تجربه شده است و بی‌شک یکی از پایه‌های اجرایی طرح‌های مربوط به آن را باید در برنامه‌ریزی‌های شهری جست و جو نمود. به گفته‌ی معاون شهرداری مشهد در این زمینه نیز مدیریت شهری مشهد نقش آفرینی‌هایی دارد: «مدیریت شهری یک نقش عمومی و مسوولیت اجتماعی در زمینه استفاده از فضاهای شهری برای تولید انرژی‌های پاک مانند انرژی باد و خورشید را بر عهده دارد به‌همین دلیل در گذشته برای استفاده از انرژی‌های پاک آزمایش‌هایی در قالب فضای شهری انجام شده است تا ایستگاه‌های مترو و دیگر فضاهای شهری در این موضوع مورد استفاده قرار گیرد. برای ساختمان‌هایی که مدیریت منابع آب دارند و از انرژی باد و خورشید استفاده می‌کنند مشوق‌هایی در نظر گرفته شده است اما نکته مهم این است که در مرکز شهر ظرفیت زیادی در این زمینه وجود ندارد ولی می‌توان در پیرامون شهر در مورد این قضیه به‌صورت جدی‌تر کار کرد.» مهندس آل شیخ هم‌چنین از طرح دیگری برای تولید انرژی الکتریکی سخن می‌گوید که در گذشته هم به شکل محدودی در مشهد وجود داشته است اما این‌بار طرح بسیار بزرگ‌تر و به‌روزتر است و علاوه بر تولید انرژی به محیط زیست و مدیریت منابع خاک هم گره خوره است: «در زمینه محیط زیست و مدیریت منابع خاک در موضوع پسماند، مشهد تنها شهری است که پروژه‌ی بسیار بزرگی را در دست اجرا دارد. بر این اساس یک «لندفیل» تخصصی با اعضای مختلف ایجاد شده است تا با دفن زباله منابع خاک آلوده نشوند. بنابراین، شهرداری در ساخت یک زباله‌سوز بسیار بزرگ مشارکت کرده است تا به‌جای دفن زباله بتوان از انرژی ناشی از سوخت زباله در یک مدل به روز و کارآمد، انرژی الکتریکی تولید نمود که به‌طور حتم در حفظ محیط زیست نقش بسیار خوبی خواهد داشت. این مجموعه با سرمایه‌گذاری به ارزش 2000 میلیارد تومان با مشارکت یک شرکت فرانسوی ایجاد خواهد شد. البته هنوز میزان انرژی الکتریکی تولید شده به‌صورت دقیق مشخص نیست اما بر خلاف بسیاری از کشورها که زباله‌سوزها به‌صورت محلی و کوچک راه‌ندازی می‌شود، در این طرح یک زباله‌سوز متمرکز ساخته می‌شود و بسته به نوع زباله و نوع بازیافت اجزای پیرامونی، ارزش حرارتی و میزان انرژی تولید شده مشخص خواهد شد.»

مشهد پیشرو در حوزه شهر هوشمند

اجرای برنامه‌های مختلف شهری در کلان‌شهر مذهبی مشهد چالش‌ها و پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد. گردشگری زیارتی و تفریحی، گردشگری درمانی و سایر جاذبه‌های مشهد، حجم بالایی از مسافر، زایر و گردشگر را راهی مشهد می‌کند که بی‌شک تاثیر مهمی بر برنامه‌ریزی‌های شهری دارد و علاوه بر برنامه‌های مدیریت شهری برای شهروندان مشهدی، باید در این زمینه نیز تدابیر لازم اندیشیده شود.

مهندس آل شیخ معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد با بیان این‌که خوشبختانه در حوزه‌ی شهر هوشمند، مشهد یک شهر پیشرو است در ادامه گفت: «از پنج ماه پیش منطقه 12 شهرداری به‌صورت کامل الکترونیکی شده است. بسیاری از فعالیت‌هایی که در گذشته به‌صورت دستی انجام می‌شده است اکنون به‌صورت سیستمی و خودکار و بدون دخالت انسان انجام می‌شود و به‌صورت برخط پاسخ داده می‌شود. در همین راستا منطقه هشت شهرداری نیز زیر پوشش قرار گرفته است و تا پایان سال پروژه توسعه‌ی بسیاری از مناطق به‌ویژه بخش غربی مشهد در دستور کار قرار دارد. یک موضوع دیگر که در بسیاری از شهرها انجام شده است، اَپ شهری است که به‌عنوان یک مرجع در شهرها ایجاد و فعالیت‌های مختلف از طریق آن رصد و پیگیری می‌شود و ارتباط شهروند و شهر را برقرار می‌کند. این موضوع در قالب اَپ «شهرمن» در شهر مشهد به‌عنوان یک زیرساخت شهری توسط شهرداری راه‌اندازی شده است. این برنامه دارای یک باشگاه شهروندی و کیف پول است و بین هویتی که از اشخاص می‌گیرد و کدهایی که دارد ارتباطی ایجاد می‌کند و آن را در اختیار بقیه نرم‌افزارها و سرویس‌ها قرار می‌دهد که به وسیله بخش خصوصی توسعه پیدا می‌کند، لذا داده‌های تنها با یک لاگین کردن در سیستم بین قسمت‌های مختلف به اشتراک گذاشته می‌شود و با این کار می‌توانند خدمات زیادی را از یک درگاه متمرکز بدون نیاز به نصب برنامک‌های مختلف در یک بستر امن دریافت کنند.»

شهریار آل شیخ در خصوص تشویق شهروندان به استفاده از برخی فرآیندها در زمینه‌ی هوشمندسازی توضیح می‌دهد : «در باشگاه شهروندی به رفتارهای مناسب شهروندی امتیاز تعلق می‌گیرد و به‌عنوان مثال زمانی که شهروند از طریق سیستم هوشمند زباله‌ی خود را جداسازی و ارایه می‌کند، به‌عنوان یک رفتار مثبت امتیازی دریافت می‌کند که در سایر خدمات شهری قابل استفاده است. یا در زمینه‌ی پارک خودرو، شهروندانی که از طریق اپلیکیشن برای پارک خودرو خوداظهاری می‌کنند و به این ترتیب سیستم خوداظهاری را جایگزین حضور پارک‌بان‌ها در خیابان می‌کنند، تشویق‌های مانند 30 درصد تخفیف یا 10 ساعت پارک رایگان در نظر گرفته می‌شود.

رفتارهای دیگری مانند جمع‌آوری زباله خشک با روش جدید تاکسی‌های هوشمند هم برای شهروندان امتیاز مثبت به همراه دارد. در این روش زباله با استفاده از خودروی سبک و به‌صورت اعلام از طرف شهروند جمع‌آوری می‌شود که در محل هم وزن زباله مشخص می‌شود و هم بحث پرداخت نقدی توسط پیمانکار وجود دارد و هم شامل امتیاز می‌شود. تمام این روش‌ها از طریق یک درگاه واحد انجام می‌شود و می‌تواند در برگیرنده خدمات گردشگری و خدمات زایر هم باشد.»

به اعتقاد مهندس آل شیخ مدیریت شهری هوشمند زمانی شکل می‌گیرد که ارتباط بین دستگاه‌های مختلف شهری به‌صورت متقابل وجود داشته باشد و اگر ارتباط بین شهرداری، ثبت املاک، بانک، سازمان‌های آب و برق و سایر دستگاه‌ها وجود نداشته باشد، ممکن است بسیاری از فرایندها در داخل سازمان‌ها در چرخه‌ی الکترونیک قرار گیرند اما این به معنای هوشمندی نیست. مهندس آل شیخ می‌گوید: «زمانی که شخص ملکی را به نام فرد دیگری منتقل می‌کند، برای هر کدام از قسمت‌ها باید به سازمان مربوطه مراجعه کند و این موضوع به هیچ عنوان هوشمندانه نیست. این ارتباط‌ها باید در سیستم دستگاه‌های دولتی به هم متصل باشد. در این زمینه فعالیت‌هایی در حال انجام است اما مبنای یک ساختار هوشمند این است که دست‌کم بتوانیم این نوع داده‌ها را در ساختار داخلی مبادله کنیم. تبادل داده‌ها در ساختار API یا هر نوع وب سرویس دیگری می‌تواند از نظر پیوستگی اطلاعات ما را هوشمند کند تا در جزیره‌های مختلفی در مورد شهر تصمیم‌گیری نکنیم. شهروندان باید خدمات را به‌صورت یک‌پارچه درک کنند و آن بیگ دیتایی که در حال ایجاد است در حوزه‌های مختلف آب، برق، مسکن و جاهای دیگر با هم در ارتباط باشند تا بتوانیم تحلیل‌های مناسب‌تری برای اداره و مدیریت شهر و این مجموعه داشته باشیم.»

البته معاون برنامه‌ریزی شهرداری مشهد اعتقاد دارد بخش‌هایی هم باید به مرور زمان از سوی شهروندان مطالبه شود. خوشبختانه سطح اطلاعات شهروندان و دسترسی آن‌ها به شبکه‌های ارتباطی و فضای مجازی بسیار خوب است و مردم کشور ما نسبت به کشورهای پیرامون از سطح دسترسی و سواد فناوری اطلاعات بالاتری برخوردار هستند و در دسترسی به منابع آی‌تی مشکلی ندارند. مهندس آل شیخ تاکید دارد که موضوع شهر هوشمند، آی‌تی نیست. موضوع شهر هوشمند حل هوشمندانه مسایل شهری است و این هم فقط از مسیر آی‌تی نمی‌گذرد و در توضیح این مطلب اضافه می‌کند: «شاید به‌جای استفاده از سنسورها در روش‌های آبیاری سطح شهر، هوشمندانه‌تر این باشد که در دشت مشهد، مدیریت منابع آب انجام شود تا مدیریت بیشتری در این زمینه صورت گیرد، این روش شاید خیلی هم مبتنی بر شیوه‌های الکترونیکی نباشد. بنابراین حل هوشمندانه تنها از مسیر الکترونیک نمی‌گذرد، هوشمندی استفاده بهینه از منابع است و این همان بخشی است که باید در شهر روی آن کار شود. خیلی وقت‌ها در شهرهای خارجی چیزی را مشاهد می‌کنیم و بدون این‌که به تاثیرات فرهنگی و بومی‌سازی و پس‌زمینه‌های آن فکر کنیم، آن را در کشور خودمان پیاده می‌کنیم. ممکن است در یک کشور یا شهری استفاده از دوچرخه برای رفع ترافیک به‌عنوان یک مدل اصلی مورد توجه قرار گرفته باشد، اما این موضوع ممکن است در وضعیت اقلیمی مشهد مناسب نباشد. باید موضوع‌ها را به‌صورت معقول و منطقی با قابلیت اجرای مناسب با شرایط موجود تطبیق داد. هوشمندی بهره‌گیری درست است نه واردات اجزایی که بخواهد ما را با وسایل و تجهیزات هوشمند نماید. به این ترتیب شهروندان هوشمند باید بین توسعه‌ی واقعی بر مبنای مدیریت درست منابع و آن‌چه فقط می‌خواهد فیزیک و ظاهر شهر را بدون توجه به پس‌زمینه‌ها و واقعیت‌های اقتصادی و واقعیت‌های زندگی تغییر دهد، تمایز قایل باشند.

استارتاپ‌ها و ایجاد مشاغل جدید

استفاده از فناوری‌های نوین زمینه ارایه خدمات جدیدی را فراهم آورده است که به رفاه اجتماعی بیشتری کمک می‌کند، نیازهای جدیدی را پدید می‌آورد و شغل‌ها و فعالیت‌های جدیدی را بنیان‌گذاری می‌کند. واژه‌ی استارتاپ اکنون به فضای کسب و کارها و فعالیت‌های اقتصادی وارد شده است و کمتر حوزه‌ا‌ی را می‌توان یافت که مشاغل جدید مبتنی بر فناوری‌های نو و به‌ویژه‌ فناوری اطلاعات در آن راه نیافته باشند. شاید یکی از رسالت‌های سازمان‌ها و دستگاه‌های مختلف استفاده از این توان در جهت ارایه خدمات بهتر به شهروندان باشد. استارتاپ‌های واقعی نیازها را شناسایی یا نیازهای جدیدی را خلق می‌کنند و بر اساس آن کسب و کاری نو را رونق می‌دهند یا به گسترش کسب و کارها و خدمات گذشته می‌پردازند. اما مدیریت شهری مشهد در این زمینه چه کرده است؟ مهندس آل شیخ در تشریح فعالیت‌های شهرداری مشهد در این زمینه می‌گوید: «شهرداری مشهد از سال گذشته فعالیتی را با عنوان «مرکز نوآوری شهری» برای ارتباط با شتاب‌دهنده‌های بخش خصوصی در حوزه‌ استارت‌آپ‌ها آغاز نموده است و نشست‌هایی با مجموعه جامعه‌ی خلاق هم استارت‌آپ‌ها به‌صورت عمومی و هم به صورت ارتباط با دانشگاه‌ها برگزار کرده است که نتایج آن شناسایی چالش‌ها و مسایل مربوط در قالب مدیریت شهری است که در اختیار مجموعه‌های خلاق قرار می‌گیرد تا آن‌ها راهکارهایی را در قالب کسب و کارهای جدید ارایه نمایند و شهرداری به‌جای خرید خدمات زمینه ایجاد کسب و کارهایی را فراهم آورد که می‌توانند مسایل مختلف شهری را حل کنند. جمع‌آوری هوشمند زباله خشک و سایر مسایلی که به زیرساخت ایجاد شده در قالب «شهر من» متصل شده است، از جمله این روش‌ها است. به این ترتیب مسایل مختلف موضوع‌های مختلفی که به این بستر ایجاد شده در قالب «شهر من» متصل است باعث خواهد شد که از این ظرفیت‌ها استفاده کنند و این خدمات می‌توانند در قالب شتاب‌دهنده‌ها حمایت شوند. شهرداری زیرساخت داده و حمایت‌های مکمل را در اختیار شتاب‌دهنده‌ها قرار می‌دهد، چالش‌ها را اعلام می‌کند، نسبت به حل مسایل سرمایه‌گذاری می‌کند و خدمات را پیش خرید می‌نماید تا از ایجاد مشاغل جدید در این حوزه حمایت کند. در سایر موارد هم زیرساخت داده‌ای که توسط شهرداری و با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد ایجاد شده است، که هر مجموعه‌ای داده‌های مورد نیاز خودش را بر خط و به‌صورت یک API از شهرداری تقاضا کند. داده‌های منتشر شده کامل و شامل هر نوع نقشه، داده و ساختارهایی است که ممکن است مورد نیاز شرکت‌ها باشد. از سوی دیگر شهرداری مشهد دارای یک زیرساخت سنسور بیس است. یعنی پهنای باند NB-IOT مربوط به شهر مشهد با پوشش بیش از 80 درصد در اختیار مجموعه‌های متقاضی قرار می‌گیرد تا استارتاپ‌ها بتوانند بسیاری از فعالیت‌های خود را مبتنی بر داده‌های هر لحظه‌ توسعه دهند. اطلاعات اتوبوس‌ها و ظرفیت پارکینگ‌ها در اختیار مجموعه‌هایی است که روی نقشه‌های هوشمند فعالیت‌های خود را انجام می‌دهند.»

معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد هم‌چنین به مجموعه‌ای با ‌عنوان «کارخانه نوآوری» اشاره کرد که در دستور کار قرار دارد و تا ابتدای سال 1399 راه‌اندازی خواهد شد تا بتواند این خدمات را با شتاب‌دهنده‌های بیشتر و شرکت‌هایی که می‌خواهند در این زمینه تعامل داشته باشند، توسعه دهد.

علوم مهندسی برق در مدیریت شهری

علوم و به‌ویژه علوم مهندسی امروز آن‌چنان در هم تنیده‌اند که بدون هر یک از آن‌ها، پیشرفت در دیگری بسیار سخت است. علوم مهندسی برق نیز مانند بسیاری از علوم دیگر نقش خود را در ایجاد رفاه بیشتر جامعه‌ی بشری نشان داده است. در ساختار مدیریت و برنامه‌ریزی شهری نیز علوم مهندسی برق نقش برجسته‌ای دارند. سیستم‌های کنترل، ایمنی و امنیت، ترافیک و حمل و نقل، ارتباطات و فناوری اطلاعات و بسیاری دیگر از زمینه‌ها مهندسان برق به کمک و حمایت از مدیریت شهری پرداخته‌اند. با این حال وقتی به‌طور خاص از علوم مهندسی برق صحبت می‌کنیم، موضوع‌های دیگری پیش روی ما گشوده می‌شود. مهندس آل شیخ در زمینه‌ی چالش‌های شهری که به‌طور مستقیم به مهندسی برق مربوط می‌شود به آلایندگی فرکانس و بحث‌های مرتبط با انرژی اشاره دارد: «یکی از چالش‌های جدی در شهر موضوع آلایندگی فرکانسی و امواج است. در شهر مشهد 1200 دکل مخابراتی وجود دارد که در یک پروژه‌ی معادل‌سازی این نتیجه حاصل شده است که با جانمایی مناسب با استفاده از 300 یا 400 دکل می‌توان تمام شهر را پوشش داد. بنابراین اپراتورها مکلف شده‌اند تا در دکل‌های تجمیع شده فعالیت داشته باشند و ارتباط بین دکل‌ها به‌وسیله فیبر نوری برقرار شود. آلودگی فرکانسی مربوط به دیتای BTSنیست بلکه به‌طور عمده مربوط به دیتای مایکروویواست که بین دکل‌ها منتقل می‌شود و به این ترتیب اگر دیتای مایکروویو به‌وسیله فیبر نوری منتقل شود، آلودگی فرکانسی به شدت کاهش می‌یابد، علاوه بر آن منظر شهری اصلاح می‌شود. از طرف دیگر با استفاده از دکل‌های تجمیع می‌توان در زمان بحران با استفاده از ژنراتورهای دفنی که در آن‌ها تعبیه شده است، به مدت طولانی‌تری آن‌ها را پاسخگو نگه‌ داشت. در حال حاضر حدود 100 دکل تجمیع شده با سرمایه‌گذاری و مدیریت شهرداری مشهد احداث شده است و احداث تعداد بیشتری در حال انجام است و این موضوع الگویی برای دیگر نقاط کشور شده است.»

معاون برنامه‌ریزی شهرداری مشهد در ادامه می‌افزاید: «با وجود فعالیت‌هایی که در حوزه‌های انرژی و مخابرات در مشهد انجام شده است، هم‌چنان مشکلات جدی در این حوزه‌ها وجود دارد که باید با همگرایی همه‌ی سازمان‌ها این مشکلات حل شوند. روش‌های مختلف مدیریت منابع انرژی و آب، انرژی‌های پاک، مدیریت انرژی و اصلاح منظر شهری، نیازمند کار مشترک بین سازمان‌های مختلف است.»

شکافتن پی در پی آسفالت خیابان‌ها از طرف سازمان‌های مختلف آب، برق، گاز و مخابرات برای عبور تاسیسات مربوطه از سابقه‌ای طولانی برخوردار است. صرف‌نظر از هزینه‌های گزافی که در این زمینه صرف می‌شود، ناهماهنگی بین سازمان‌های مختلف خود معضل دیگری است که علاوه بر ایجاد زحمت برای شهروندان طنز تلخی را در تداوم بر هم خوردن نظم شهری توسط این دستگاه‌ها رقم زده است. ایجاد تونل انرژی به‌عنوان راهکاری که می‌توانست بسیاری از چالش‌های ناشی از این موارد را بکاهد، به گفته مهندس آل شیخ چندان مورد استقبال دستگاه‌های مربوطه قرار نگرفته است: «تونل انرژی که با تجربه‌ی بسیار سختی در منطقه ثامن مشهد ایجاد شده، با وجود این‌که بستر مناسبی را برای استفاده دستگاه‌های مختلف فراهم آورده است اما چون بهره‌برداری از آن در تعریف‌های نظام مدیریت شهری به‌صورت یکپارچه وجود ندارد با مشکل روبه‌رو است و به‌طور حتم باید تعامل بیشتری بین دستگاه‌ها شکل بگیرد.» به نظر می‌رسد با تدوین آیین‌نامه‌های مربوط به استفاده از تونل انرژی و استفاده از تجربه و الگوهای شهرهای توسعه‌ یافته این موضوع در زیرساخت‌های شهری بیشتر مورد استفاده و بهره‌برداری قرار گیرد.

گردشگری سلامت و زایر

رونق اقتصادی ناشی از گردشگری امروز به‌عنوان یکی از راه‌های توسعه‌ی اقتصادی کشورها و شهرها مورد توجه جدی قرار دارد. وجود مراکز مختلف در شهر مشهد از جمله جاذبه‌های گردشگری زیارتی، تفریحی و سلامت شهر مشهد به‌شمار می‌رود که بسیاری از آن‌ها در برنامه‌ریزی‌های مدیریت شهری دارای اهمیت است. برنامه‌ریزی‌هایی که بی‌شک نقش علوم مهندسی و استفاده فناوری‌های نوین در چگونگی اجرایی شدن آن‌ها بسیار پررنگ است. مهندس شهریال آل شیخ معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد در بخش پایانی گفت و گو در مورد برنامه‌های شهرداری مشهد در این زمینه گفت: «در مورد بحث سلامت هم به‌طور مشترک با وزارت میراث فرهنگی و علوم پزشکی همکاری‌هایی در دستور کار قرار دارد. این موضوع نیاز به بازاریابی از مبدا دارد و آن‌چه در حال حاضر ارایه می‌شود، در مورد خدمات زیبایی، دندانپزشکی، زیبایی دندان و فعالیت‌های خرد و سبک پزشکی است و اگر بخواهد به بخش قوی‌تر و پر سودتری وارد شود باید از مبدا و توسط پزشکی که بیمار را ویزیت می‌کند، توصیه‌ی بیمارستانی انجام شود و فرآیندی است که نیاز به تعامل بیشتر بین‌المللی دارد و امیدهای بسیاری در این موضوع به‌وجود آمده است.

موضوعی به‌عنوان دیپلماسی شهری هم دنبال می‌شود که در بخش مربوط به حوزه‌ی زیارت مبتنی بر توسعه‌ی بازارهای جدید و ارایه متناسب‌تر خدماتی است که در حال حاضر در شهر ارایه می‌شود و برای بازارهای جدید در ترکیه و بخشی از هند متمرکز هستیم و فعالیت‌هایی برای توسعه روابط با کشورهای فارسی‌ زبان و 14 شهر فارسی زبان پیرامون در توسعه‌ی دیپلماسی شهری مد نظر قرار دارد.»

  • دوشنبه ٢٨ بهمن ١٣٩٨ - ١٢:٢٥
نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر: